Mondzorg voor statushoudertjes op cruiseschip bewijst kracht van samenwerking

Op twee zaterdagen in juli 2024 stonden er mobiele tandartsunits op de kade van de Merwedehaven in Rotterdam. Naast cruiseschip Silja Europa, een opvangboot voor statushouders uit Syrië. Tientallen mondhygiënisten, tandartsen en assistenten zetten zich vrijwillig in om kinderen te controleren en behandelen. “Ik durf mij geen groter succes te wensen”, schreef initiatiefnemer Ilse Timmermans destijds. Maar het succes werd toch iets groter. Eind 2025 werd zij genomineerd voor de NVM Colgate Professional Passieprijs 2025.

Terug naar 2024. Het ging niet goed met de mondgezondheid van de kinderen op de Silja. Dat constateerde de GZA (GezondheidsZorg Asielzoekers), ver­antwoordelijk voor de basiszorg op het schip. NVM-mondhygiënisten deed een oproep aan haar leden om voor­lichting en poetsinstructies te geven. Ilse Timmer­mans reageerde meteen: “Er liepen daar kinderen met pijn. Als er zo’n noodzaak is, dan moeten we het groter aanpakken dan alleen een poetsinstructie. En zo snel mogelijk.” Timmermans werkt één dag per week in een verpleeghuis. Samen met de tandarts doet ze ook controles op ‘buitenlocaties’. Als het nodig is, komen mensen naar hun behandelkamer. “Ik dacht: we kunnen hetzelfde doen op de boot. Dan regelen we tegelijkertijd een tandartspraktijk voor als we bij het screenen pijnklachten zien of er acute hulp nodig is.”

Timmermans ging in de regelmodus: “Via via kwam ik bij Stichting Mondzorg. Die heeft verplaatsbare tandartspraktijken op trucks. Dus heb ik hen bena­derd. Eigenaresse Carolina Wentzel is echt super! Zij vond ons project zo mooi, dat ze een truck tegen verlaagde prijs aanbood.” Zo’n mobiele tandarts­praktijk is 13 meter lang en 2,5 meter breed en biedt alles wat een tandarts nodig heeft, inclusief röntgenapparatuur. Er komt een assistente mee die de truck helemaal kent. Op zaterdag 6 juli 2024 werd de eerste truck ingezet. Carolina Wentzel kwam kijken en was zo enthousiast dat ze nog een tweede truck beloofde voor de zaterdag daarop. De totale kosten kwamen uit op € 5.000. Ilse Tim­mermans kreeg de Rotterdamse Tandartsenvereni­ging zo ver om dat bedrag te sponsoren. Dat deden ze via hun WS Burgerfonds.

“Tegelijk met die mobiele units was ik mensen aan het regelen”, vertelt Timmermans. “Samen met de GZA hebben we de ruimtes op de twaalfde verdieping van de Silja bekeken. We konden vijf behandelkamers gebruiken voor de controles. We hebben ook een lijst gemaakt van alle kinderen. Die hebben we ook ingeschreven in een tandheelkundig systeem, ge­sponsord door Exquise. Vervolgens ben ik berichtjes gaan sturen: ‘Ik heb tandartsen, assistenten, mond­hygiënisten nodig, wie wil er meedoen?’ Door heel Nederland waren er mensen die wilden meewerken. Het was ontzettend tof om te zien hoeveel aanmel­dingen we meteen kregen!” Op de zaterdagen in juli 2024 deden ongeveer dertig vrijwilligers mee. Syrische tandartsen die als statushouders op de Silja zaten, deden ook controles. En een aantal statushouders die Engels of Nederlands spraken, hebben getolkt. Stichting Mano verzorgde de lunch. Dat is een organisatie die zich inzet voor de meest kwetsbaren in de Rotterdamse samenleving, waar­onder de statushouders op het schip.

Binnen anderhalve maand had Timmermans alles geregeld en vond de eerste mondzorgdag plaats. Het voormalig zwembad en de kleed­ruimtes op de boot waren ingericht als controlekamers voor de gebitten van drie­honderd kinderen. Als ze acute problemen hadden, konden ze voor behandeling naar de units op de kade. En alle kinderen kregen voor­lichting op de boot. Bij de controles vond triage plaats. De kinderen werden opgedeeld in drie groe­pen: 1. een groep waarbij geen zorg nodig was, alleen voorlichting en poetsinstructie, 2. kinderen waarbij wel iets aan de hand was maar niet gelijk hulp nodig was, en 3. kinderen die acuut hulp nodig hadden. Die laatsten werden meteen naar de mobiele be­handelkamers op de kade gestuurd. “Dat waren zo’n vijftig à zestig kinderen”, herinnert Timmermans zich. “Het ging meestal om ontstekingen en tanden die er óf gelijk uit moesten óf heel snel een vulling, om te kijken of die nog te redden was.” De kinderen die wel hulp nodig hadden maar niet direct, werden later opgevangen bij Tandarts West, legt de mond­hygiënist uit. Dat is zo’n tien minuten verderop. Hier ging het om bijvoorbeeld vullingen, gebitsreiniging of extractie. “Gewoon alle behandelingen die kinde­ren in een reguliere praktijk krijgen”, aldus Timmer­mans. Het is de praktijk van de toenmalige voorzit­ter van de Tandartsenvereniging Rotterdam. “Tandarts West doet nu elke week screenings bij kin­deren die nieuw op de Silja worden geplaatst. Dat gebeurt op het schip. Voor behandelingen worden ze doorgestuurd naar de praktijk. In die zin heeft het project continuïteit gekregen”, zegt Timmermans trots.

De staat van de mondzorg bij de kinderen op de Silja was wisselend, constateert de mondhygiënist. “Daar zijn meerdere redenen voor. Er is een verzekering voor statushouders: de RMA [Regeling Medische zorg Asielzoekers – red.]. Het probleem is dat niet iedere praktijk zich daarbij heeft aangesloten. Dus moeten ouders een RMA-lijn bellen en worden ze ingedeeld bij een praktijk ergens in de regio. Dat be­tekent veel regelen en vaak ver reizen. Het gaat meestal om grote gezinnen. En dan spreken ze vaak alleen maar hun eigen taal. Dus dat is lastig.” Ze zag ook dat niet iedereen in zijn of haar thuisland de toegang tot goede mondzorg had. Timmermans: “Mensen die uit wat hogere klassen komen wel, maar dat is een klein percentage. Dat is natuurlijk een beetje hetzelfde als in Nederland.”

De controles en acute behandelingen in juli 2024 waren goed geregeld, maar Timmermans hoefde het niet alleen te doen. Het begon allemaal met de vraag om voorlichting. Timmermans had daar meteen iemand voor op het oog. “Ik heb Thèron Vellema gevraagd om te helpen”, zo legt ze uit. “Hij werkt als wijkdocent van het HU GEZOND&WEL Centrum in de wijk. Hij is betrokken bij verschillende projecten met interprofessioneel samenwerken in de zorg. Dus hij was de juiste persoon hiervoor. Hij reageerde meteen enthousiast, ondanks dat ik nogal wat van hem vroeg. Het moest allemaal in anderhalve maand geregeld zijn, in een periode dat hij ook vader werd … Ik heb het heel erg goed moeten maken met zijn vrouw.” Vellema wist ook een groep vrijwilligers op te trommelen, inclusief zijn zusje, voor de twee zaterdagen in juli. Met behulp van sponsors Ivoren Kruis en Colgate kon hij poetsknuffels en goodie­bags meenemen. De studentencommissie van het Ivoren Kruis heeft meegewerkt aan het passend ma­ken van de materialen voor de doelgroep. Daarnaast werden er voorlichtingsposters van de KNMT opge­hangen in het schip. Met handen en voeten legden de vrijwilligers uit hoe kinderen hun mond beter kunnen verzorgen of hun leefstijl wat aanpassen om gaatjes te voorkomen. Het is de bedoeling om ook aan dit deel continuïteit te geven. Maar dat is organi­satorisch best lastig, zo constateert Timmermans. Vel­lema en zij denken dat het belangrijk is te erkennen dat er grotere thema’s spelen. Zeker bij deze doel­groep. “Vanuit dat bewustzijn kun je verder kijken wat wel mogelijk is om te organiseren, zolang je maar in contact blijft en vanuit interesse en nieuws­gierigheid blijft handelen in plaats vanuit frustratie.”

Wat het belangrijkste is dat ze geleerd heeft van het project op de Silja? Timmermans hoeft niet lang na te denken: “Als je iets signaleert en je vraagt collega’s om te helpen, dan kan je in korte tijd iets heel moois opzetten! Het was goed om te zien hoe een mix van professionals – die hun medevrijwilligers nog nooit gesproken hadden – elkaar hielp en kennis deelde.” Dat is dan ook meteen haar advies aan collega’s: “Het is heel makkelijk om een samenwerking aan te gaan, zolang je iedereen positief benadert en goed voorbereid bent. De maatschappelijke betrokken­heid in het veld is groot. Dus ga het gesprek aan om dingen voor elkaar te krijgen!”

Het project heeft er ook voor gezorgd dat Timmer­mans zich nog meer wilde inzetten voor sociale mondzorg in Nederland. In het Rotterdamse zet ze zich al volop in. Als interim-manager bij Tandarts West werkt ze één dag per week in het verpleeghuis en één dag per week bij een kindertandheelkundige praktijk. Timmermans: “Maar 80% van mijn werk bestaat uit het begeleiden van startende praktijken en het opzetten van projecten. Een van die projecten is het uitbreiden van straatmondzorg in Rotterdam. Dat doe ik in opdracht van Stichting De Verre Ber­gen. We zijn een samenwerking met de straatdok­terspost aangegaan. Zij stellen hun praktijk open voor een tandartsbehandelkamer en ik ben gevraagd om die op te zetten. We zijn begonnen met twee behandeldagen en we draaien volledig op vrijwilligers. Het verbaasde mij opnieuw hoeveel tandartsen zich daarvoor hebben aangemeld! Er zijn er nu twintig die gratis een dagdeel per twee weken of per maand meedoen. Met z’n allen helpen we zo’n duizend daklozen en ongedocumenteerden in Rotterdam.” Het project trekt ook de aandacht van andere gemeenten, zegt de mondhygiënist trots. “Leiden liet weten: dat willen wij ook. Dus dachten de stichtingen: dan sturen we Ilse!”

Ze zet zich ook in voor de sociale tandartsdagen. Eerst in de regio, maar vorig jaar voor het eerst ook landelijk. “Sociale tandartsen stellen hun praktijk open op een zaterdag om samen met collega’s te behandelen. De doelgroep is mensen die wel een dak boven het hoofd hebben, maar niet bij de tand­arts komen omdat ze daar de financiële middelen niet voor hebben. Net als bij het project op de Silja, zien we hier weer hoe dat collega’s van allerlei achtergrond verbindt. Dat is zo ontzettend leuk. Maar wat we natuurlijk willen bereiken is dat overheden overtuigd raken dat er hier iets moet veranderen. Het is natuurlijk niet de bedoeling dat stichtingen dit financieren en het alleen maar draait op vrijwilligers. Er moet een structurele oplossing komen. Met die landelijke tandartsdag hopen we meer zichtbaarheid te creëren.”

Voor de kindergebitten op de Silja is dat niet meer nodig. Die zorg is nu ingebed in de Rotterdamse mondzorg. Door dit project en het netwerk dat Tim­mermans heeft opgebouwd, heeft de Rotterdamse Tandartsvereniging haar gevraagd om voorzitter te worden van het WS Burgerfonds. Dat is een ‘sla­pend’ fonds waar de manager/mondhygiënist nieuw leven in gaat blazen. Timmermans: “Ik ben vereerd dat ik als mondhygiënist leiding mag geven aan een fonds van tandartsen. Dat tekent de intercollegiale samenwerking. Ik heb er wel een nieuwe naam aan gegeven, want WS Burgerfonds vond ik een beetje stoffig. Het heet nu Stichting Mondkracht Rotter­dam.” Een van de eerste acties van de stichting was het opzetten van een financieringssysteem voor dak- of thuislozen en ongedocumenteerden met acute pijn. Die kunnen terecht bij de spoedtandart­sendienst in het Erasmus MC. Hun behandeling wordt dan zonder administratieve rompslomp ver­goed door Stichting Mondkracht. Dat geldt ook voor eventuele nabehandelingen van mensen die bij de straattandartsenpost komen.

Op deze manier komen de werkzaamheden van ver­schillende stichtingen in 010 bij elkaar. Dat is precies haar droom. “Het doel voor de komende vijf jaar is om alle stichtingen met elkaar te laten samenwer­ken binnen één sluitend plan.” Maar wat is daarin haar drijfveer? Timmermans: “Eerlijk gezegd, ik vind altijd dat het beter kan. Ik hou van gestructu­reerd en ‘lean’ werken, dus zo effectief mogelijk. Zo help je de mensen die het nodig hebben het beste, maar zo maak je het ook zo leuk mogelijk voor col­lega’s. Alles staat of valt met samenwerking. Daar­mee kun je heel mooie dingen bereiken. Dat hebben we op de Silja wel bewezen.”